| تبليغات | X |
|
انجمن سبز چیا
|
||
به بۆنهی یهکهمین ساڵوهگهری دهرکردنی گۆڤاری چیا
له کوێوه بۆ کوێ
گوزارشێک له 24 ژمارهی چاپ کراوی دووحهفتهنامهی چیا
له دنیای ئهمڕۆدا ڕاگهیاندن، ئامرازی سهرهکی ناساندن و بهرهو پێش بردنی ههر جۆره هێڵێکی بیر کردنهوهی تایبهته.
ڕاگهیاندن زار و تریبوونی دهوڵهتهکان، حیزبهکان، ڕێکخراوهکان، ngo کان و ... ههموو ئهو کۆمهڵه مرۆڤانهیه که دهیانهوێ جگه له خۆیان کهسانی تریش گوێیان له دهنگیانهوه بێت. واته له دنیای ئهمڕۆدا بێ ڕاگهیاندن دهنگی مرۆڤهکان تهنیا تا بهردهمی خۆیان بڕ دهکات. مرۆڤێکیش که پێوهندی له گهڵ ڕاگهیاندن دا نهبێت له ڕاستیدا له دنیای ئهمڕۆدا ناژی.
به پێی ئهو باوهڕهو ههر بهو مهبهستانه ئهنجومهنی سهوزی چیا ههر له سهرهتای دامهزراندنیهوه له بیری کاناڵێکی ڕاگهیاندندا بوو، بۆیه به یارمهتی دۆستی نزیکی ئهنجومهن، دهست درایه دامهزراندنی ماڵپهڕێک به ناو نیشانی؛ www.chya.org. بهڵام ئهوه تهنیا تریبوونێک بوو له دنیای مهجازیدا، له وڵاته پێشکهوتوهکاندا دنیای ئینتێرنێت کهلهبهرێکی ئێجگار بهرچاوی له ڕاگهیاندنی ڕۆژی پڕ کردوهتهوه. به لهبهرچاو گرتنی ئهوهی که به گشتی بهردهنگ له ڕۆژههڵاتی گۆی زهوی و له ناوچهی ئێمه به تایبهت زۆر کهمه، ئهو ڕهوته زۆر به سستی دهچێته پێش. بهشێکی زۆر له خوێنهران له ڕێگهی چاپهمهنییهکانیان تهلهفزیۆنهوه زانیارییه پێویستهکانی خۆیان دابین دهکهن.
بۆیه ئهنجومهن هاته سهر ئهوهی که دهست بکات به چاپ کردنی بڵاڤۆکێک. یهک ساڵ لهمهو پێش ئهو بیرۆکهیه هاته کردهوه. ژمارهی یهکهمی بڵاڤۆکێک به ناوی چیا چاپ کراو بڕیار درا که به شێوهی دوو حهفته جارێک دهربچێت. ژمارهکانی 1 و 2 تهنیا 4 لاپهڕهی A4 بوو که بریتی بوو له وتهی سهرهتا، لاپهڕهیهک بۆ ههواڵ، چهند وتارێکی کورت و لاپهڕهی ئاخریش ستوونێک تایبهت به وتهی خهڵک له ژێر ناوی ”پیام مردم“، ستوونێک بۆ شیعر که ههوڵ ئهدرا زیاتر شێعری ژینگهو سروشت بێت. ههروهها لای خوارووی ئهو لاپهڕهیه کاریکاتۆرێکیشی تیا دادهنرا. ژمارهی 3 ی کرایه 6 لاپهڕه که لهو ژمارهیهدا وتوووێژێک پێکهات لهگهل شارهداری ئهو کاتی مهریوان که پێشوازییهکی بێ وێنهی لێکرا.
بهم شێوهیه چوارچێوهی گشتیی بڵاڤۆکهکه دیاری کرا. تا ژمارهی 15 ههر بهو شێوهیه بڵاو دهبوهوه.
ژمارهکانی 16 و 17 به بۆنهی ساڵیادی دامهزراندی ئهنجومهنی سهوزی چیاوه، پێکهوه کرایه ژمارهیهکی 12 لاپهڕهیی و چاپ کرا. ئیتر لهوهبهدواوه به هۆی زۆر بوونی خوێنهر و پێشوازی زۆری خهڵک ههندێ گۆڕانکاری هات بهسهر بڵاڤۆکهکهدا. چیا له 6 لاپهڕهوه کرایه 8 لاپهڕه، داڕشتنی گرافیکی و ڕواڵهتیی نهختێ ڕهنگ و بۆی گۆڤاری به خۆیهوه گرت. له ژمارهی 14 دا له لاپهڕهی ئاخردا ستوونێک دانرا بۆ ناساندنی ngo کان که ههر جارهو ئهنجومهنیان ڕێکخراوهیهکی خهڵکی تیا دهناسرا.
له ژمارهی 19 دا لاپهڕهیهک (ل 7) تهرخان کرا بۆ مناڵان. لهو لاپهڕهیهدا شیعرو چیرۆک و نووسینی تر یان نقاشی مناڵان چاپ دهکرا. له ڕێگهی ئهم لاپهڕهیهوه ههوڵ دهدرا کهلتووری ژینگه پارێزی و سروشت دۆستی بچێته ناو مناڵانهوه.
له ژمارهی 20 دا لاپهڕهیهک تایبهت به ناساندنی گوندهکان له ژێر ناوی ”ژینگه پارێزی له گوندهکانی ناوچهی مهریوان“ دانرا. لهم لاپهڕهیهدا ههر جارهو دێهاتێکی دهوروبهری مهریوان دهناسراو گیرو گرفت و کێشهکانی دهخرایه ڕوو. ئهم لاپهڕهیهش له لایهن گوند نشینهکانهوه پێشوازی باشی لێکرا.
بهم شێوه گهیشتینه ئهو چیایهی که ئێستا دهیخوێننهوه.
ئێستا چیا له 107 دێهات بڵاو دهبێتهوه، له ههموو ئیدارهکانی ناو شار، ngo کان، زانکۆکان، پاساژهکان و دووکانهکانی مهسیره ئهسڵیهکانی بازاڕ بڵاو دهبێتهوه. ههر وهها له ڕۆژنامه فرۆشیهکانیشدا بهشێوهی خۆرایی دهخرێته بهردهست ههمووان.
باس کردنی گیرو گرفتهکانی تاک تاک ژمارهکان و تهنانهت لاپهڕه به لاپهڕهی چاپ کردنی ئهم 24 ژماره له توانای ئهم بابهتهدا نیه، تهنیا ئهتوانین بڵێین ئهم 24 ژماره که هاتوهته بهر دهستان زیاتر له 24 ههزار جار و به 24ههزار شێوهی جۆراوجۆر ئاستهنگ و زهحمهتی وهک گیروگرفتی ماڵی، کێشهی یاسایی، بێ ئیمکاناتی و... بهشێکی ههره چکۆلهی ئهو کێشانهن. بهڵام کاتێ کاریگهرییهکانی لهسهر مهبهستهکانی ئهنجومهن دهبینین دڵگهرمتر له جاران درێژه به کارهکهمان دهدهین.
دهستهی بهڕێوهبهری بڵاڤۆکی چیا
"به نام آفرينندهي طبيعت"
بیانیهي مشترک تشکلهای زیست محیطی استان کردستان در رابطه با آتش سوزی جنگلهای شهرستانهاي مریوان و سروآباد
" بلوط با همهي پایداریش دست به استغاثه برداشته و نفسش به شماره افتاده است!"
هموطنان گرامی ! همانگونه که اطلاع دارید در چند سالهي اخیر سطح بسیار وسیعی از بهترین و بکرترین جنگلهای شهرستان های مریوان و سروآباد به آتش کشیده شده و عملاً منجر به یک فاجعهي زیست محیطی شده است. همچنين میدانیم هر درختی که میسوزد، تلاشي جدی برای جایگزین کردن آن صورت نمیگیرد. این به معنی نابودی طبیعت زیبا و منحصر به فرد مریوان و سروآباد، نابودی گونههای نایاب گیاهی و جانوری، از بین رفتن منبع درآمد بسیاری از روستايیان، از بین رفتن تعادل زیستی و ... می باشد.
واقعاً مايه ي شگفتي است كه فقط در سه ماههي اخیر نزديك به 100 مورد آتشسوزی در جنگلهای مریوان و سروآباد اتفاق افتاده است، به راستي این حجم از آتشسوزی در یک مقطع زمانی کوتاه هیچگاه در تاریخ منطقه سابقه نداشته است. مهار این فاجعه، فقط به همت جانفرسای اعضای انجمن سبز چیای مریوان ، دوستداران طبیعت و تعدادی پرسنل ادارهي منابع طبیعی مریوان و سروآباد صورت گرفته و متاسفانه نهادهای مسئول دولتی در سطحی بسیار ناچیز ما را همراهی کردهاند.
زاگرس نشینان عزیز! ما که از اقتصاد فوق صنعتی قرن بیست و یکم فقط به توریسمش دل خوش کردهایم و تنها به جنگلهای پای زرد کوه، دنا، دالاهو، شاهو،ميراجي، دالانپر و ... می نازیم، می طلبد که با حساسیت بیشتری این میراث گرانبها را پاس داشته و به نسلهای آینده بسپاریم.
ما تشکلهای زیست محیطی استان کردستان ضمن محکوم کردن این فاجعهي زیست محیطی، از نهادهای مسئول خواستار :
1- تلاش جدی برای جلوگیری از آتش سوزي مجدد جنگلها
2- تلاش برای پیگیری مصرانهي علت آتش سوزیها
3- پیگرد قانونی و برخورد شدید با عاملان آتش سوزي جنگلها.
4- تلاش جدی در مهار آتشسوزی جنگل با امکانات و وسایل پیشرفتهي اطفای حریق.
5- احیای مناطق جنگلی آتشگرفته.
6- تعیین گشتهای محیطبانی ثابت و سیار در مناطق جنگلی
هستيم.
يـــــــــادمان بــــــاشـــــد كـــــــه
بيابان ديگر احتياج به رييس حفاظت از جنگل ندارد.
1- انجمن سبز چياي مريوان
2- انجمن سبز اندیشان هوازو – دیواندره
3- انجمن زنان راه سبز – سنندج
4- جمعیت کردستان سبز – سنندج
5- پیشگامان توسعه کردستان
6- انجمن کاریزه - سراب قامیش
7- جمعیت دوستداران طبیعت ژین – سنندج
8- تشکل سبز گروس – بیجار
9- انجمن سبز بانه
در
حالي كه نگهداري از محيطزيست وظيفه ذاتي سازمان محيطزيست است رئيس
سازمان حفاظت محيطزيست كردستان مهار آتشسوزيهاي ايجاد شده در جنگلهاي
مريوان را وظيفه خود ندانست.
ئاور تێ بهردانی بهر لهنجاوا
کاتژمێر 12:30ی ڕۆژی ههینی 6ی خهرمانان ههواڵ درا به ئهنجومهنی سهوزی چیا که ههردهکانی بهرامبهر لهنجاوا ئاگری تێ بهردراوه.
پاش کهمێک ئهندامانی ئهنجومهن و ئیکیپی دایهرهی سهرچاوه سروشتیهکان و ههندێ خهڵکی ژینگه دۆست خۆیان گهیانده شوێنی ناوبراو.
دوو کێف بهرامبهر لهنجاوا له چهند شوێنی جیا جیاوه ئاگریر تێ بهردرابوو. ئهوهی که دوو کێف و له ههردوو کێفهکهدا له چهند شوێنی جیا جیاوه ئهگڕا دهیسهلماند که ئاورهکه به ئهنقهست بهردراوه. به هۆی زۆر بوونی پووش و پهڵاشی ناوچهکه ئاورهکه زۆر به خێرایی تهشهنهی دهسهند ئاور کوژێنهرهکان به گشتیان نزیکهی 50 کهس دهبوون بهڵام دیسان ههر نهیاندهتوانی به باشی کۆنتڕۆڵی بکهن.
له دوای 3 کاتژمێر ههوڵ و تهقالای ههموو دڵسۆزانی ژینگه ئاورهکه کۆننتڕۆڵ کرا بهڵام بهداخهوه له ئاکامدا نزیکهی 20 هێکتار له دارستانهکانی ناوچهی سووتاند.
شایانی باسه که ئهو شوێنه چونکه ڕێگای تایبهتی ماشینی ههبوو ئاتهشنشانی به ئاسانی دهیتوانی بێته ئهوێ و ڕۆڵێکی بهرچاوی ببێت. ئهمه له کاتێکدایه که ئهوان لهوێدا بوو بهڵام به بیانووی خراپ بوونی ماشینهکهوه هیچ کارێکیان نهکرد.
بۆ سووتانی دارێک
کێ له بارهگای ویژدانیی مرۆڤایهتیدا
وهڵامی ههیه؟
بێ ئامان ئاوری نهزانی جهستهی سروشت و دارستانهکانی داوهته بهر و ئهیسووتێنێت.
ئهمه بۆ چهند ساڵێک ئهچێت دارستانهکانی مهریوان لهو پهڕی بێ بهزهیی و بێ ویژدانیدا دراونهته بهر هێرشی ئاور تێ بهردان، تهنیا ئهمساڵ تا کۆتایی مانگی گهلاوێژ زیاتر له 60 جێگا له دارستانهکانی ناوچهی مهریوان ئاگری تێ بهردراوهو سووتێندراوه.
ئهنجومهنی سهوزی چیا وێڕای ئیدانه کردنی ئهم تراژدیه دڵتهزێنهداوا له ههموو خهڵکی به ویژدان و دڵسۆزی سروشتی نیشتمان دهکات که بهرامبهر بهم کردهوه دزێوه خۆیان به بهرپرسیار بزانن و له ههر شوێنێک ئاورێکیان بینی له زووترین کاتدا ههریهک له جێگای خۆیهوه ههوڵ بدات بۆ کوژاندنهوهی.
ههروهها دهوروبهرتان ئاگادار بکهنهوه بۆ یارمهتی تاکوو ئاوری قهڵاچۆ کردن چیتر سروشت و دارستانهکان که مایهی ژیان و بژێوی و جوانیی وڵاتهکهمانه، نهخاته بهر مهترسی له ناو بردن.
به مهبهستی دروست کردنی ههستی بهرپرسایهتی بهرانبهر به ژینگه، ڕۆژی 15ی گهلاوێژ، له سهر بڕیاری خهڵکی ئاوایی نێ و به هاوکاری ئهنجومهنی سهوزی چیا دهست درایه پاک و خاوێن کردنهوهی ئاوایی نێ له ههر چهشنه ئهشغاڵێک.
ئهم ههڵمهته کاتژمێر 4:30ی دوانیوهڕۆ به کۆبوونهوهی دۆستانی ژینگه ههر له منداڵهوه تا گهوره له بهردهم مزگهوتی ژوورووی ئاوایی دهستی پێکرد و بهرهو مهیدانی ئهسڵی، بهسهر ڕاسته جادهی ئاوایی و کۆڵانهکانی دهورووبهری و بهرهو ئاوایی "کانی سانان" و پاشان به گهڕانهوه بهسهر گهڕهکی گهورهی ژوورووی ئاوایی درێژهی ههبوو.
شایانی باسه هاوکات نووسراوهیهک لهسهر چارهسهری کێشهکانی ئهشغاڵ له لایهن ئهنجومهن سهوزهوه بڵاو ئهکرایهوه.
له کۆتایی کارهکهدا بهڕێز "ناجی کانی سانانی" مودیر عامڵی ئهنجومهنی سهوزی چیا، بهڕێوهچوونی ئاوهها کارێکی به گهورهو پیرۆز وهسف کردو دهستخۆشی له ههموو خهڵک کرد به تایبهت مامۆستای ئاوایی که هاندهری خهڵک بوو بۆ سهرگرتنی ئهم کاره. ههروهها کاک هادی بهڕێوهبهری شۆرای ئاوایی له وتهیهکدا داوای بهردهوام بوون و درێژه دانی ئهم چهشنه کارانهی کرد و ههروهها پهنجهی خسته سهر ههندێک له گرفتهکانی ئاوایی که ئاسانکاریه بۆ پاک و خاوێن ڕاگرتنی ژینگه.
کاتژمێر 7ی ئێواره به دهسکهوتێکی باشهوه ڕێوڕهسمهکه کۆتایی پێ هات.
کاتژمێر ١٢ی شەوی ١٤ی گەلاوێژ بە ئەنجومەنی سەوزی چیا ڕاگەیاندرا کە دارستانەکانی پشت مێرگەدرێژ ئاگری تێ بەربووە. ھەر بۆیە بە خێرایی چەند دۆستێکی ئەنجومەن لە ناو شارەوە بەرەو مێرگەدرێژ ڕێکەوتن. جێی خۆشحاڵیە کە مەلای ئاواییی مێرگە درێژ بۆ کۆکردنەوەی خەڵک لە مزگەوتا بانگەوازی کردبوو، ھەر بۆیە زیاتر لە ٣٠ کەس لە خەڵکی ئاوایی ھاتبوون و ھەروەھا دایەرەی سەرچاوە سروشتییەکان بە ئەکیپێکەوە خۆی گەیاندە ئەوێ. پاش ماوەیەک ئەکیپی ئاگر کوژاندنەوەی چیا لە جووجەسازی ھاتن بە ھانایانەوە. بە ھۆی زۆر بوونی ئاگرەکەوە ھەموو ئەوانە تا کاتژمێری ٦ی بەیانی خەریکی کوژاندنەوە و ئاگربڕ کردنی بوون و لە ئاکامیشدا زیاتر لە ١٠ھێکتار لە چڕترین دارستانەکانی ناوچە لە ناو چوو.
لە کوژاندنەوەی ئاگرەکەی پشت پادگان لە ڕێکەوتی ١٥ی گەلاوێژ کە نزیکەی ٣ کاتژمێر کاتی برد، یەکێک لە ئەندامانی چیا بە ناوی «عەلی پەرویزی» لە کاتی ئاور کوژاندنەوەدا بریندار بوو. ناوبراو بە خێرایی برایە نەخۆشخانە و تیمار کرا. بە خۆشحاڵیەوە پاش چەند ڕۆژ چاک بووەو و گەڕایەوە بۆ ناو دۆستانی ئەنجومەن.
گزارشی از آتشسوزی بایوه
مورخ 17 مرداد سال جاری در پي اطلاع انجمن سبز چيا، از آتشسوزي واقع در جنگلها و باغهاي روبرروي پاسگاه مرزي نزديك روستاي بايوه اعضاي اين انجمن خود را به محل حادثه رسانده و پس از تلاش فراوان و خطرات ناشي از وجود مين در منطقه توانستند آتش را مهار نمايند. شايان ذكر است اين آتش سوزي خسارات زيادي را به باغهاي به ثمر رسيده مردم رساند و نگراني و ناراحتي باغداران منطقه را به همراه داشت. اين حادثه حدوود 15 هكتار از جنگلهاي بكر و باغهاي اطراف را طعمه حريق ساخت.
گزارش آتش سوزي درتف
مورخ 18/5/88 آتش سوزي بسيار وسيعي جنگل هاي پشت روستاي دهرهتفي را دربرگرفت. در ساعت 30/8 صبح، به محض اطلاع انجمن سبز چيا، اين انجمن با دوستان خود در روستاهاي نزديك به محل حادثه تماس گرفته و آنها نيز بلافاصله به محل آتش سوزي رفته و اقدام به خاموش كردن آن نمودند اما به علت وسعت منطقهي آتش در ساعت 3 بعدازظهر دوستاني كه مشغول اطفاي حريق بودند، درخواست كمك نمودند و در ساعت 3 بعد از ظهر اكيپي ديگر از اعضاي انجمن و دستداران طبيعت به همراه اكيپي از ادارهي منابع طبيعي به محل عازم شدند و پس از حدود 9 ساعت موفق به مهار آتش شدند. در اين آتش سوزي متاسفانه حدود بيش از 10 هكتار از زيباترين جنگلهاي حاشيهي تالاب زريبار نابود شد.
"ئهو ئاسمانه بۆ خنکاوه؟! ئهم زهمینه بۆ نهزۆکه؟!"
ئهمین عهزیزی
به داخهوه "مهریوان"، یهکێ لهو ناوچانهیه که کێشه و گیر و گرفتهکانی بهردهوام له زیاد بوون دایه و چارهسهری بنهڕهتی بۆ ناکرێت. به تایبهت به هۆی سنووری بوونی ناوچهکه، و یا ههر هۆیهکی نادیاری دیکه، له پشت چاویلکهیهکی گوماناویهوه سهیری دهکرێت و، پێکهاتهی دانیشتوانیشی له رهوتێکی سروشتیدا نهگرساوهتهوه. ئهمه، سهرهڕای بهر بهست بوونی بۆ گهشهی ههمه لایهنه، نهریتێکی پڕ قهیرانی به سهر ئهم ناوچهدا سهپاندووه و سهقامگیریی فهرههنگێکی شارستانی، بهرانبهر به سروشت و ژینگه دوا خستووه و، کێشه ژینگهییهکانی مهریوانی تا رادهیهکی زۆر قهیراناوی و ئاڵۆز کردووه و بووهته هۆی ئازار و رهنج و ناهومێدی خهڵک به گشتی و، دڵسۆزان و خهمخۆرانی به تایبهتی. با، سهرنج و رامانێکی زۆر کورت
بدهینه تهنیا، "دوو" لهو کێشانه، که "مشت نموونهی خهرواره". تا بیر هێنانهوه و هوشیاری و ههنگاوێک بێت، بهرهو ئاشت بوونهوه و گهڕانهوه بۆ باوهشی ژینگه خۆشهویستهکهمان.
یهکهم؛ کهس ناتوانێت حاشا لهوه بکات که "مهریوان"، خاوهن سروشتێکی رازاوه و دیمهنێکی دڵڕفێنه و، وڵاتێکی شاخاوی و پڕ دارستان و سهر سهوزه؛ بهڵام، ئاخۆ له بهر چی ئهوه چهند ساڵێکه ئهو چیا و دارستانانهی، کهوتووه بهر ئاوری رق و نفرهتی ناحهزانی ئهم سروشته بهههشتیه و، به رۆژی رۆشنا، له بهرچاو ئهو ههموو عالهمه، ئهو زێڕه سهوزانهی وڵاتمان دهبن به خۆڵهمێش؟! به تایبهت له چهند حهوتووی رابردوودا رۆژ نییه له چهند لاوه کڵپهی ئهو ئاگره نغرۆ بهرز نهبێتهوه. ههر چهند یهکێ له هۆکانی سووتانی ئهو ههموو دارستانه دهتوانێت، به ڕێکهوت یا سروشتی بێت. به ههر هۆیهکهوه، ئهو رووداوه دڵتهزێنه، یهک لهو کێشه و گرفتانهیه که داهاتووی ناوچهی خستووهته مهترسیهوه و دیاره ئهگهر چارهیهکی بۆ نهکرێت، گۆڕانی کهش و ههوا و وشکهساڵی و قات و قڕی و ههزار دهرد و بهڵای نهخوازراوی دیکهی به دواوهیه. ئهمه به ڕاستی خهسارێکی گهورهی ژینگهییه که داهاتووی ژیانی شارنشین و گوند نشینی مهریوانی خستوهته ژێر سێبهری نگریسی خۆی. دووههم؛ مهریوان "زرێبار"ێکیشی ههیه که حهیف و سهد مهخابن، له ههر وڵات و ناوچهیهکی دیکهدا بووایێ، کورد وتهنی؛ خهڵکی ئهو وڵاته "نانیان له ناو رۆندا بوو". زرێبارێک لهئامیزی دهیان کێوی سهربهرزی چڕ و دارستانی، به ئاوێکی زوڵاڵهوه، که هوڵمه سێحراوییهکهی ئهوهندهی تر سهرسهوزی و فێنکی دهبهخشێته ناوچه. بهڵام چ قۆماوه که ئێستا ئهو بهحره بهههشتییه بووه به وهباڵی گهردهنمان و به سهر دهستمانهوه ماوهتهوه؟ بۆ لهو ههموو جوانی و خێر و بهرهکهته، تهنیا زهلکاوێک ماوهتهوه که ئهویش بووهته ژینگهی میشووله پیس و گهزهندهکان؟!!.
ئاگر تێبهردانی دارستانهکان تا بێ زیاتر دهبێت
29 ی پووشپهڕ: پشت زانکۆی پهیام نووری مهریوان.
30 ی پووشپهڕ: لای کانی بهرقهڵا.
31 ی پووشپهڕ: نزیک ئاوایی بهیهڵه.
3ی گهلاوێژ: لای سێڕای نێ.
3ی گهلاوێژ: نێوان ئاواییهکانی سهڵهسی و حهسهن ئاوڵه.
3ی گهلاوێژ: نزیک ئاوایی قوڵقوڵه.
3ی گهلاوێژ: تازاوا.
4ی گهلاوێژ: پشت ئاوایی بایهوه.
7ی گهلاوێژ: پشت بندۆڵی ههورامان.
9ی گلاوێژ: شوێنی پارکی 14 هێکتاری مهریوان و نزیک گردی کهڵینکهوهی مهریوان، ئهوهی که جێگای تێڕامان بوو، سووتانی هاوکاتی ههردوو جێگا بوو که به زۆریش ئهسووتا.
11ی گهلاوێژ: دهور و بهر ئاوایی مووسک .
ڕاپۆرتێک له ئاورهکهی سهڵهسی
رۆژی 88/5/3 ئهنجومهنی سهوز ئاگادار کرایهوه که ئاگرێک له سەر جادەی سەڵەسی بهر بۆه، بۆیه دۆستانی چیا به زووترین کات خۆیان گهیانده ئهوێ و لهگهڵ خهڵکی ژینگه پارێزدا دهست به کار بوون بۆ کوژاندنهوهی.جێی سەرنجە کە لەم جیگایە تەقینەوەی تەقەمەنی کۆن بە ھۆی ئاورەکە ھێندێک کاری کورژاندنوەی خستە دواوە. شایانی باسە کە تیمی ئاگر کورژاندنەوەی ئیدارەی سەرچاوە سروشتێکانی مەریوان و ئیدارەی بەرگری لە ئاوری مەریوان(ئاتەش نیشانی) لە کورژاندنەوەی ئەم ئاگرە ڕۆڵی بەر چاویان ھەبوو. بە داخهوە ئەم ئاگر تێبەردانە نزیک چوار ھێکتار لە چڕترین دارستانەکانی دەوروبەری شاری سووتان.
ڕاپۆرتێک له ئاورهکهی قوڵقوڵه
کاتژمێر شهشی ئێوارهی 3ی گهلاوێژ کاتێ هێشتا ئاورهکهی سهڵهسی نهکوژابوۆ، ئهنجومهنی سهوزی چیا ئاگادار کرایهوه که ئاگرێکیتر له دارستانهکانی نێوان خاو و قوڵقوڵه بهر بوه. پاش تهواو بوونی ئاگرهکهی سهڵهسی ئهنجومهنی سهوزی چیا بهرهو قوڵقوڵه بهڕێ کهوتن.
بە ھۆی زۆری و بەر فراوانی ئاورەکە دۆستان و خەڵکی ئاواییەکانی دەرەوەران، کیکن، میرئاوا و ئێنگیجە ئاگادارکران و بۆ یارمەتی خۆیان گەیاندە ئاورەکە. لە ھەمان کاتدا خەڵکی ئاواییەکانی دەوروبەری ئاورەکە وەکوو ساوجی و قۆڵقۆڵە خەریک بەرگری پەرەسەندنی ئاورەکە بوون بە دواوی گەیشتنی دۆستان و تیمی ئاگر کورژاندنەوەی دایەرەی سەرچاوە سروشتیەکانی مەریوان دوای 3 کاتژمێر بەری پێ گیرا.خهساری پێ گەیشتوو بەم شوێنە نزیک 6 ھێکتار بوو.
کێ بیستوویه
گڕی دهریا،
بسکی ههتاو بسووتێنێ.
بێ برووسکه،
ههور بگرمێنێ
زهوی شهق با،
گوڵ خهندهران ههڵ پرووسقێ.
بهم چاوانهم
دهریام بینی
بسکی خۆری ههڵ پڕووزاند،
ههورم بینی
بێ برووسکه
دائهباری،
مانگم بینی
کز ئهسووتا،
گوڵم بینی
له بههاردا ههڵ پروسقا!!
**************** ئهرسهلان.ع
ههموو مرۆڤێک ئهوه دهزانێت که سیگار کێشان، نهک ههر بۆ تهندرووستی خۆی زیانمهنده، بهڵکوو له باری کۆمهڵایهتیشهوه،گهلێک کێشه درووست دهکات. زۆربهی ئهوانهی سیگار ناکێشن، له وانهی که له تهنیشت ئهواندا سیگار دهکێشن بێزارن. زۆربهی سیگار کێشهکانیش به هۆی ئهو کارهی خۆیانهوه ههست به گوناهباری دهکهن. ئهوان باش دهزانن بهو کارهیان خهڵکێکی زۆر له خۆیان زیز و بێزار دهکهن. وێدهچێ لهو کاتهدا ههستیان بۆ دوور کهوتنهوه له سیگار ببزوێت.
پێویست بوونی هندێ شت وا ئهکات که بوونی مڵک دیاری بکرێت. جا بۆیه زۆربهی جانهوهران به تایبهت چوارپێ یان، پهلهوهران، ماسیهکان، ناوچهیهک بۆ خۆیان دیاری ئهکهن و له ناوهراستی ناوچهکهدا نیشته جێ ئهبن. نموونهیهکی بهرچاو که ههموو کهس ئهتوانێت سهرنجی بات و به ئاسانی ببینرێت، دیاری کردنی بهشه مڵکه له لایهن سهگهوه. له دهور و بهری شوێنی نیشته جێ بوونی دا، سهگ به گۆشه و کهناری شوێنهکهدا ههڵ ئهمیزێت و بهم جۆره بۆنی تایبهتی خۆی به دهوری بهشه مڵکی دا ئهپاشێت و سنوورێک بۆ حهریفانی دیاری ئهکات که بۆن کردن و پۆزه خشاندنی سهگهکان به سهر زهوی دا بۆ ئاگادار بوون لهم سنوورهیه که خۆ بپارێزن له چوونه ناو ئهم حهریمهوه تا وهکوو تووشی دهردی سهری نهبن و ئهگهر حهریفێک لهم سنووره ترازا، ئهوا بێ شک حهق به ساحێب مڵکه و به گرژ بوونهوهی ههوڵ بۆ حاڵی کردنی بهرانبهر ههڵ ئهگرێت.
دهروونناسی جانهوهران: ر.شووهن
وهرگێڕان بۆ کۆردی: چیا
پس از بحث و بررسی های فراوان در انجمن سبز چیا بر روی مسایل و مشکلات زریبار با عدهایی از افراد صاحب نظر، به این نتیجه رسیدیم که کمیته ایی تخصصی تشکیل گردد که فقط مسایل و مشکلات مربوط به زریبار را پیگیری و مطالعه نماید، بنابراین کمیته ایی به نام کمیته ی ((ئاژین )) "با محوریت معرفی زریبار و چالشهای پیش روی آن " تشکیل گردید.
ئاژین کمیتهایی از انجمن سبز چیا، صدای قلب تپنده نگین زیبای شهرمان است. این کمیته با مشارکت عده ایی از فعالین زیست محیطی با حس مسئولیت پذیری و همکاری سایر NGO های دیگر از جمله:کانون سلامت ژین، انجمن پیشگیری از اعتیاد(ژیانهوه)، کانون فرهنگی (ڤهژین)، جامعه ی کردهای مقیم مرکز تشکیل شده که فقط بر روی مسایل مربوط به زریبار کار می کند. این کمیته شامل بخشهای جداگانه ایی است که هرکدام در زمینه های کاری خود انجام وظیفه می کنند. کمیته ی اجرایی، از نماینده NGO ها، دانشجویان مربوط به محیط زیست و فعالین محیط زیست تشکیل شده که اصلی ترین قسمت ئاژین است و شامل کارگروههای زیر می باشد:
هسته تخصصی، کارگروه اداری، کارگروه مالی، کارگروه هنری، کارگروه تدارکات و وب سایت. هستهی تخصصی مهمترین کارگروه کمیته اجرایی ئاژین می باشد که از افراد متخصص برمسائل و مشکلات زریبار تشکیل شده و به صورت تخصصی بر روی زریبار تحقیق می کنند و نتایج گزارشات خود را به کمیته اجرایی تحویل می دهند، هرکدام از کارگروههای دیگر در حیطه کاری خود به فعالیت می پردازند. ئاژین امیدوار است با همیاری دوستانش بتواند با قدمهایی هرچند کوتاه اما محکم از مشکلات این نگین خدادادی کم کرده و دین خود را به تمام زیبایهایی که در اختیارمان نهاده ادا کند و از تمامی افرادی که به نحوی احساس می کنند می توانند در هرکدام از کارگروه های کمیته ئاژین همکاری نمایند ،استقبال نموده و دستشان را به گرمی می فشاریم.
سایت کمیته ئاژین: http://zrebar.info/
- سدسازي جهت تامين آب كشاورزي و پرورش ماهي در دوران سازندگي كه باعث از بين رفتن ماهي هاي بومي در ياچه شده كه در فصول تخم گذاري از داخل تالاب به رودخانه ها مي رفتند.
- انحراف سد قزلچه سو به داخل تالاب زريبار.
- تعدد مديريت تالاب زريبار (محيط زيست ، شهرداري، سازمان جهانگردي)
- ورود فضولات انساني و حيواني از روستاهاي همجوار.
- استفاده از كود هاي شيميايي و سم كشاورزي در زمينها و ريزش آنها در فصول باراني به داخل تالاب كه باعث مرگ آبزيان مي شود.
- تخريب رو به گسترش جنگل هاي اطراف تالاب و زمينه سازي براي ريزش رسوبات در فصول باراني.
- وجود قايقهاي تفريحي متعدد در سطح تالاب كه باعث عدم تخم گذاري پرندگان حاشيه تالاب و تاثير آن در تغيير اكوسيستم تالاب.
- شكار بي رويه پرندگان و جانوران بومي و مهاجر تالاب كه عامل تسفيه آب تالاب مي باشند.
- ريختن بچه ماهي فراوان توسط محيط زيست به تالاب بدون در نظر گرفتن ميزان اكسيژن موجود درآب و ظرفيت تالاب.
- تعدد چاه هاي عميق و نيمه عميق در اطراف تالاب.
- افزايش حجم آب پشت سد تالاب و سنگيني آن بر چشمه هاي متعدد كف تالاب.
- عدم رعايت مسايل بهداشتي از سوي مردم در اطراف تالاب.
روزگاری بزرگ مردی گفت: « مردم امریکا آنقدر در زندگی خود تراژدی ندیده اند که زندگی شان خود تراژدی شده است». شاید این موضوع با موضوع تالاب ها که این شماره را به خود اختصاص داده است بی ربط به نظر برسد اما زمانی که به زندگی و تاریخچه زریبار فکر می کنم این جمله در ذهنم تداعی می شود «زریبار آن قدر در طول تاریخ خود تراژدی دیده است که آن را جزء لاینفک طبیعت و شاید حتی نبود آن را نیز نقصی در طبیعت بداند». همه ما آنقدر در باره زریبار گفته و شنیده ایم که شاید این سخنان اضافی به نظر برسد اما این بار ما در باره تالاب زریبار سخن می گوییم نه دریاچه زریبار. زریباری که شاید هر روز به زبان بیاوریم و حتی با عنوان محبت آمیزی بر پشت شیشه ماشینمان با شبرنگ نامش را بنویسیم.
ويژه نامه خبری ـــ زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 10، بهمن 1387
اولین باری که انسان ها،صدمه ناشی از آلودگی هوا را تجربه کردند زمانی بود که در غارهايی که امکان تهویه هوا در آن وجود نداشت آتش افروختند. از آن زمان به بعد ما مرتب به طرف آلوده کردن بیشتر سطح زمین پیش رفته ایم. تا زمان حاضر که دیگر توانایی زمین برای جذب و خنثی کردن این آلوده کننده ها به حداقل ممکن کاهش پیدا کرده است.آلودگی محیط زیست به صورت یک مسئله جهانی در آمده است.صنعتی شدن جوامع باعث استفاده از وسایل نقلیه موتوری و انفجار جمعیت باعث رشد فزاینده آلودگی محیط زیست شده اند به طوریکه در حال حاضر ضرورت تام دارد که ما به فکر یافتن روش هایی برای مقابله با آلودگی محیط زیست باشیم.
مهدي زند كريمي
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 15، ارديبهشت 1388
هنگامي كه سخن از زمين پاك به ميان مي آيد، افسوسي ژرف از ناله هاي اين وجود حيات بخش آدمي را در خود مي گيرد كه چرا زمين ناپاك گشته كه در تقويم بايد پاك بودن آن را جستجو كرد؟
اساسا مفهوم زمين پاك در تقابل با زمين نا پاك معني مي يابد كه امروزه با وجود مشكلات انكار ناپذير، بشر خود بدان معترف گشته است. بحران اكولوژيك آن چنان به نقطه اوج خود نزديك گشته كه خطر نابودي، موجودات زمين را به شدت تهديد مي كند. بشر به جاي كشف ريشه هاي بحران موجود، به دنبال يافتن پناه گاهي در آسمان هاست، غافل از آن كه ولع در به كار گيري ابزار هاي مدرن و ذهنيت ابزاري بر زمين و محتواي آن، بشر را در دام تار هاي عنكبوت آساي خود انداخته است. ريشه بحران عميق اكولوژيك كه به همراه بحران سيستم اجتماعي تداوم دارد را بايستي در آغاز تمدن جستجو نمود.
گردآورنده: محمد غريب فيضي
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 15، ارديبهشت 1388
زندگي انسان اغلب در پرتو عناصري معنا مي يابد كه نقشي مستقيم و موثر در آن دارند. يكي از اين عناصر آب مي باشد كه نقشي حياتي دارد. وقتي مي گوييم نقشي حياتي دارد، با اين موضوع روبرو هستيم كه انسان و آب از دو جهت با هم تعامل و ارتباط دارند: جسمي و زيستي. در اينجا به تاثير آب در زندگي انسان مي پردازيم.
با افزايش روز افزون جمعيت در جهان، كمبود آب بيش از پيش خودنمايي ميكند. برداشت بي رويه از منابع زير زميني، كاهش بارش و بروز خشكسالي در اكثر نقاط جهان، آلودگي آبهاي سطحي و زيرزميني، همگي ارمغان تكنولوژي و دنياي صنعتي براي بشر ميباشد. در اين بين، افزايش بي رويه مصرف آب نيز بر تمامي اين مشكلات افزوده است تا دست به دست هم، بحراني ديگر را براي بشر و زمين رقم بزنند.
گردآورنده: زندکریمی
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 14 ، اسفند 1387
بدون موبایل می توان زندگی کرد، بدون ماشین می توان زندگی کرد، بدون طلا می توان زندگی کرد و ... اما بدون آب بیشتر از چند روز نمی توان زنده ماند و حیات نابود خواهد شد. پس آب از هرچیزی ارزشمندتر و گرانبهاتر از هر گنجی است که روی زمین داریم. فرآیند تصفیه آب بسیار هزینه بر و مشکل است. وقتی یک لیوان آب را روی زمین می ریزیم باید فکر کنیم که در برخی از همین روستاهای خودمان افراد زیادی هستند که از آب غیر بهداشتی می نوشند و شاید در آینده ای نه چندان دور مجبور باشیم آب را به صورت بطری یا گالن های بزرگ خریداری نماییم و چنین هم خواهد شد، چون کمبود آب یک شوخی نیست.
گردآورنده: باجور و نیک بین
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 14 ، اسفند 1387
بۆ یهکهم جار مرۆڤ روخساری خۆی له نێو ئاودا دیتهوه، له سهر هێمنی و ئارامی کانی و رووبارهکان. لهوێوه ئاو تێکهڵ به رازهکان بوو و مرۆڤ ئاوێنهی به وێنهی ئاو درووست کرد و بوون به نوێنهری پاکی و رووناکی و له سهر سفرهی پێکهوه ژیان و زهماوهند، له سهر سفرهی نهورۆز، له سهر سفرهی باوهڕی و دڵهکان دانیشتن... ئاوهها بوو که ئاو پیرۆز کرا.
بیر کردنهوه له بوون و مانهوهی کۆمهڵی مرۆڤایهتی به نهبوونی ئاو مهحاڵه. پێگه و شێوهی بیر کردنهوه له ئاو له کهلتووره جۆراوجۆرهکانی مرۆڤایهتیدا به پێی بارودۆخی ههرێمی، ههل و مهرجی سروشتی، ئهژماری سهرچاوهکانی ئاوی به کهڵک، ڕادهی هاتنی تکنۆلۆژی و ههروهها شێوهی بهکار هێنانی جیاوازه. له ڕوانگهی نوێی جیهانیدا، ئاو شتومهکێکی ئابووری-کۆمهڵایهتیه و وهکوو پێداویستیهکی سهرهکی دهناسرێت. ههر چهنده ئاو وهکوو پێداویستیهک که دهکرێت دووپات بێتهوه، بهڵام ڕادهی بهرتهسکه.
کۆکردنهوه و وهرگێڕانی: بهڕۆژ داروهند
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 14 ، اسفند 1387
وتم بابه گیان ئهوا دیسان بههار نزیکه و میوانێکی زۆر ڕوومان لێ ئهکات،وتی ڕۆڵه هاتنی میوان کاتێک گرینگ و پڕ بایهخ ئهنوێنێ که میواندارهکان باوهشیان بۆ به خێر هاتنیان ئاوهڵا کهن،ڕێزیان لێ بگرن و کاتی ڕۆشتنهوهیشیان بۆخچهیهکی پڕ له یادگاری خۆش له کۆردستان و مهریوان بکهنه دیاری و پێشکهشیان کهن.
وتم بابه، بۆ مهگهر گۆمانت ههیه له میوانداری خهڵکی شارهکهمان؟!
وتی بڵێم چی ڕۆڵه ساڵان دڵی خهڵکی فراوانتر بوو،میوانداریان به ناوبانگ تر بوو!
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 13، اسفند 1387
«انسان از حقوقی بنیادین برای داشتن آزادی، برابری و شرایط مناسب زندگی در محیط زیستی که به او اجازه ی زندگی با حیثیت و سعادتمندانه را بدهد، برخوردار است. او رسماً حفاظت و بهبود محیط زیست برای نسل های حاضر و آینده را بر عهده دارد.»
اصل اول اعلامیه ی کنفرانس سازمان ملل متحد درباره محیط زیست 1972.
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 13، اسفند 1387
له وڵاتانی گهشه سهندوو و پێش کهوتوو، به هۆێ رادهی وشیاری کۆمهڵایهتی و ئهو ئاسته فیکری و فهرههنگییهی که پیێ گهیشتوون و به هۆێ بایهخ دان به ئاسهواره مێژووییهکانیان، به دڵ و گیانی له خۆ بوردوی و رۆحی بهر پرسیاری، ههر جۆره ئاسهوار و شوێنهواره دێرینهکان یا خۆد قهواڵه و بهڵگهنامه و نووسراوه کۆنهکان،له مۆزهخانه یا ئهرشیڤ یا لهو جێگایه که شوێنهوارهکهی تێدا ههڵکهوتووه،ئهپارێزن و پاسهوانی ئهکهن.ههر تاکێکی ئهم کۆمهڵگایانه لهم بوارهدا خۆی به بهرپرس ئهزانێ و ئهرکی ئینسانی و نهتهوهیی خۆی له ههمبهر ئهم ئاسهوارانه پێک دێنێ.
ناسێح باخیشی
ويژه نامه خبری ـــ زيست محيطی چيا، سال اول، شماره 11، بهمن 1387
خهڵفه نهمامی کوڕ پیره دارم
زام زهدهی تێغی دهس رۆژگارم
سهخڵهت و سهرما و بهفر و کڕێوه
ههزاران ساڵه که وان به ڕێوه
له ڕهگ و باڵام کاریگهر نهبوون
پهل و پۆی با پیر بۆ من سهنگهر بوون
سا به ههر ئهحواڵ هاتمه ئهم دهوره
به هیوام ببم به دارێ گهوره
جوان و ڕازاوه و سهر سهوز بنوێنم
به لهرهی گهڵا سروشت بنوێنم
فهرشی سێبهرم ڕایخهی چیمهن بێ
پهل و پۆم پرچی بوکی دیمهن بێ
سهمهرهم مێوهی نهو ڕهس و خام بێ
ههمووی به بهلاش به مهزه و تام بێ
بهڵام بهو شهرته نهدهن ئازارم
بگهم بهو ڕۆژه که پیره دار بم
"فاتێح تينوو"
گژ وو گیواو، ئاوو ههوا
پهی ئانهینێ، وینم سهوا
بێ سهوزایی و گوڵ و گوڵزار
گرد کهس جهوێ، بان وێ بێزار
کهش و ههوار، گهڵاو داری
پهی من و تۆ، پێسهن یاری
سهموو دهمی، خاس هۆر مژۆ
مێوهی ڕهنگین، خاس هۆر مجۆ
با سهر سهوز بۆ، سهوزه چیما
گیاندار بێ خهم، ڕاشان پیما
ئاوو ههوا، گوڵ و گهڵا
نهوان، وارۆ، دهرد و بهڵا
کهش کهی وهشهن، بێ قهقه بوو
چۆڵ و هۆڵ بۆ، وانۆ پهپوو
پارێز نمێ، یاگێ ژینگهی
کهڵێ بێ خهم، کهران خرینگهی
سهیران کهرا، شۆخ و شهنگهی
هانێ و دهرئاو، بهسا بهنگهی
ههورامان و کوردستانمان
پارێز نمێ پهی زاڕوانمان
وهش بۆ ویروو، واته و کردار
ئههوورا بۆ، یاوهر و یار
کهسهی سۆچنۆ، دار و دهوهن
نابهشهروو، وهرگی شهوهن
باقی سهفاری ( مسگهر)
تربیت را ازلحاظ لغوی به پرورش،پروردن، پروراندن وبارآوردن معنی می کنند.امابرای تعریف وتفسیر آن به دوبعد؛تربیت به معنی عام وخاص بایدتوجه نمود. تربیت به معنی عام کاربرد گسترده ای داردونه تنها درموردانسان،بلکه درباره حیوانات ماننداسب،سگ شکاری،کبوتر،کرم ابریشم وگیاهان به کارمی رود. اما تربیت به معنی خاص معادل یا مترادف آموزش وپرورش است که تنها درباره انسان به کاربرده می شود.
آموزش به معنای انتقال معلومات ومهارت ها به دیگران است .به طوریکه این معلومات ومهارت ها به کارگرفته شودوموجب تحول ودگرگونی دررفتارشوند.پرورش به معنی فراهم آوردن زمینه برای شکوفایی توانایی ها واستعدادهای طبیعی است.
لقمان کامران
ويژه نامه خبری ــ زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 7، آذر 1387
نگارش این متن فرصتی است برای ایجاد آگاهی در مورد اهمیت کوهستان در چرخه ی زندگی ، روشن ساختن فرصت ها و محدودیت ها در موضوع پروراندن روانشناختی وشناخت انسان و فراهم ساختن همکاری هایی که می تواند سبب ایجاد نگرشی مثبت به شناخت و حفاظت هرچه بیشتر کوهستانها گردد.ناحیه زیست کوردها عمدتاً کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای درههای وسیع و حاصلخیزی نیز میباشد. کوهستان های کوردستان در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برف ها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان به شمار می آیند. چراگاههای آن که در دورانهای دور مکانی برای پرورش اسبهای مادی بودهاند، امروزه نیز برای چرای دامها از اهمیت به سزایی برخوردارند. كوهستان هاي كردستان از دير باز به عنوان سرچشمه رودخانه هاي بزرگی هم چون زرينه رود، سفيد رود، سيروان، خورخوره .. مورد توجه بوده است. كوهستان همچنان كه رودها را جاري و روان مي گردانند ساكنين آنرا هم در برابر سختي ها و مشكلات جسمی مقاوم ساخته و انديشه ها را صیقل می دهد.همچنان كه كوهستان نشينان در بسياري از روابط و ويژگيهاي حاكم بر ديگر مناطق متفاوت اند،كنش هاي متقابل مخصوص به خود و متفاوتي را با محيط هاي ديگر نیز ايجاد مي كنند.
سروه محمد شریفی
ويژه نامه خبری ــ زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 7 ،آذر 1387
کێوسانەکان بەدیھاتوویەکی بە دیارەوە بووی ھەرە گرینگی پەروەردگارن. کە لە سەر بە سەر هاتەکانی سروشتی و هاوکێشەکانی ژینگەدا نەقش و رۆلی ھەرە بەرچاویان ھەیە،چ وەک مەکۆی ژیانی مرۆڤ چ وەک دابین گای پێویستیه كاني ئادەمیزاد و چ وەک تیا ھەڵکردنی گیانداران و تیا روانی دار و سەوزایی.
لە ناوچەی ئێمەش دا ئەم نشێو و ھەورازانە بە ھەموو شێوەکانی رووتمەن و بێ داری،وڕو بەڕدەڵان و شاخاوی،جەنگەڵ و دارسان و لێڕەوار ھەریەکوو تایبەتمەندی خۆیان،ئەساس و بنەمای ھەرە بەرچاویان ھەیە له سروشتدا؛هه ر كاميشيان خيرو بير و پيتي له زماردن نه هاتوويان هه يه بڕێک لەو ھەڵبژاردانە بەم شێۆەن:
1-دیمەن و دڵخوازگە و شوێنی حەسانەوەی پان و بەرین: مرۆڤەکان بۆ سەیران و پشوودان و بەین دان بە کار و فرمانی دەست و مێشک گر،روویان تێ ئەکەن و پەنایان بۆ ئەبەن و تێ ئەچن.
2-ھاوسەنگ کەرەوە و تەعدیل کەری کەش و ھەوا: کەژ و کێوان وەک بەدی ھاتوویەک بە پۆنگ و پۆتانسییەلێکی بەر فراوان ھەڵ چوون و داچووني تینی (دەما) ھێور ئەکەنەوە.
3-بەریان و پەرژینی باو تۆفانی وێرانکەرن: زۆرێ لە ھەرەس و جەره يانە بە ھێزەکانی ھەوا لە بەرانبەر شاخ و کاو و کێودا وێرانکەری خۆیان لە دەست ئەدەن و وزەی بە ھێزیان کەم ھێز ئەبێ.
4-پاڵاوتنگای ھەوای چەپەڵ و تەم و غۆبار:بە دار و دەوەن و سەوزایی یەک کە لە ھەرکام لەم رووبەر و ھەڵدێر و نشێو و بەرزایی یانەدا ئەروین پاڵاو گەرەکانی خودا داو دێنە مەیدانی بژار و پاک کردنەوە و پێ دانەوەي ھەوای خاوێن بە ژینگەی بەر بڵاو ،ھەڵمژکەری ھەڵم و وردیلە و بۆن و بەرامەي شیمیایین.
5-ھەڵمژگە و بەریان و ھێوەر کەرەوەی باران و رنووی بەلەز و لێشاو :خاک و شینایی و دارسانی ئەم رووبەرانە بە چنراوەیی و ریشە تەندوویی و باری گەڵا و ھەبووەی تایبەتی خۆیانەوە باران و لافاو و ھەرەس و کریۆە ھێمن ئەکەنەوە.زۆر جاریش خۆیان فیدای ئەم کردەوە ئەکەن.
6-کانگای کانزاو بن مەوادەکان:زۆربەی ھەرە زۆری بوونە سەرەتایی یەکان لە سروشت دا بە شێوەی کان و مەعدەن لەم شوێنانەدا بەرھەم ئەیەن.
7-دابین کەری کەرەسە و ھەڵچن و پێویستی یەکانی خانوو بەرە:کەرەسە و کەل و پەلی مال کردنەوە و رێگا وبان یان تێدا بەدی یەت ،وەک کۆگایەکی لە بڕان نەھاتوو.
8-ژینگا بۆ کێو و ھەردی ،لە وەڕگا بۆ لێنی و کەوی:ژمارەی بەرچاوی گیانداران کێوی بە بێ پاڵ دان بە پێویستی لە لایەن مرۆڤەکانەوە لەم سروشتە دا ئەژین و لێشاوی دڵ ئاوایی پەروەردگاری دڵ ئاوایش لیپ و کەفەسەر ئەبێت بۆ گیاندارانی لێنی و کەوی، به کهڵک وهر گرتن له لهوهڕ و گهڵا و ... بۆ ئاژهڵ و پهلهوهر.
9-دارساني بيشهؤ گهلاو گزرهدار, وهك بهرههمگايهكي داهاتهكاني سروشتي: داروگياكارئامهييبهربڵاو يانههيه; بنێشت, كهتيره, گهزؤ, ميوه, مازو و چێو به ههموو داهات و بهرههمهكانييهوهو....
10-روێنگهيگياو دار و شينايي بۆ خواردن و داودهرمان; ئهميش ههرله کۆنهوه مهکۆي تيا بهدهسكهوتني بژيوي و پيويستي و چارهسهرهکانی ئێش و ئازارو دهرماني دهردي مرؤف و گياندارهكاني بهردهستي بووه.
11-لێکۆڵین گایهکی بهربڵاو بۆ زانست; ئهم ژينگايانه وهك پانايييهكي بهرچاو لهههموو بووارهكاني عيلمي وتهحقيقدا جيگاي راكێشاني سهرهنجي پسپۆرانی پێوهنديدارن.
ئهزمونگايهكي بێ ههزينهو خهرجن بۆ ئادهميزاد.
کێ بێ نهقش و تيابوون و لێ بهرههمهاتني ده رودهشت و کێو وهه ردان لهزؤريُ له بووارهكاني خه ريكهمهندي بۆ مرۆڤ و ژينگهي بێ برانهوهي گيانداران نه زانێ؟ (ئهگهر ئادهميزاد دهستي قهستي تێكدان و ڤهرماني تێ نهخات!!!)
موحهمهد ناجی کانی سانانی
ويژه نامه خبری ــ زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 7 ؛آذر 1387
دارات محيط زيست هر ساله براساس مقررات خاصي اقدام به ارايه مجوزهاي شكار صيد در نواحي داراي جانداران و آبزيان خواهند كرد بطوريكه اين اقدام براي بقا و سلامت حيوانات وآبزيان در چرخه زيست و براساس اصل بقا، ماندگار باشد و لطمه اي به روند طبيعي اكوسيستم وارد ننمايد. تالاب زريبار همواره پذيراي ماهيان با ارزش اقتصادي شيلاتي بوده است و در طول زمان محيط مناسبي براي تخم ريزي انواع ماهيان ديگر و آبزيان مي باشد. همه مي دانيم مصرف و تغذيه ماهي مرغوبيت غذايي ويژه اي دارد. وجود گونه هاي مختلف ماهيان بومي و مهاجر ديگري كه به صورت مصنوعي و از طريق ريختن بچه ماهي در تالاب پرورش مي يابند جهت تامين نياز غذايي و گذران اقتصادي امري مستلزم است. در بررسي علت رشد سريع و مطلوب بچه ماهي هاي كه بومي نيستند به شرايط محيطي و جوشش آب شيرين چشمه هاي طبيعي ته تالاب كه منبع فراوان مواد معدني مي باشند، مي توان اشاره كرد.
سامان کامران
ويژه نامه خبری ــ زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 5 ، آبان 1387
|